تنها راه تغییر یافتن یک تصمیم واقعی است.
خوش آمدید - امروز : سه شنبه ۱۶ آذر ۱۳۹۵
خانه » مجله خبری » فرهنگی و هنری » نگاهی نو و بدون وابستگی‌ شناسنامه‌ای به قیام عاشورا
نگاهی نو و بدون وابستگی‌ شناسنامه‌ای به قیام عاشورا

نگاهی نو و بدون وابستگی‌ شناسنامه‌ای به قیام عاشورا

به گزارش وب سایت ای پاتوق :



نگاهی نو و بدون وابستگی‌ شناسنامه‌ای به قیام عاشورا

یک عالم سنی قیام امام حسین(ع) را از بیرون و بدون تعصب بررسی کرده است

«دکتر محمد مهدی جعفری »، از محققان و مولفان برجسته تاریخ اسلام است که این کتاب را تحت عنوان«برترین هدف در برترین نهاد» ترجمه کرده است.

در این گفت و گو به بررسی اثر برجسته این نویسنده وعالم سنی پرداخته شده است که می خوانید:

 

معمولا نوع مذهب اشخاص در نقد شخصیت هایی که هم مذهب شان نیستند، تأثیرگذار است. با توجه به اینکه «علائلی» طبق دسته بندی های رایج در زمره اهل تسنن قرار می گیرد، تا چه اندازه تاریخ نگاری ایشان در مورد امام حسین(ع) می تواند مفید و مثبت باشد؟

کسانی که به مذهبی و دینی ایمان دارند و تاریخ شان را می نویسند، مانند فرد درون گود است و فقط اطراف خود و چیزی را که مستقیما با آن در ارتباط است، می بیند و کسی که خارج از آن دین است، نگاه کلی از بیرون می کند. ممکن است آن کسی که از خارج نگاه می کند، تمام جزئیات را نبیند و حتی ممکن است حقیقتی را در آن نبیند، اما مسائل را کلی تر و جامع تر می بیند. یک نمونه عرض می کنم. شخصی رومانیایی کتابی نوشته به نام «محمد پیامبری که باید از نو شناخت» ومی گو ید حضرت محمد(ص) را تا به حال کسی نشناخته است. مسلما تحقیق کرده و کتاب های اسلامی و غیراسلامی را خوانده است و می گو ید باید از نو شناخت، یعنی در هر زمانی با پیشرفت علوم بشر و گسترش افق دید می توان نکات تازه ای از تاریخ به دست آورد و این، جز از راه تحقیق به دست نمی اید. این که علامه امینی می گوید کتاب امام علی(ع) عبدالفتاح عبدالمقصود بهترین کتابی است که درباره امیرالمؤمین نوشته شده، برای این است که این آدم واقعا سنی است. در سال ۵۵ ایشان را دعوت کردیم به ایران. از او پرسیدند شما با نوشتن این کتاب، چرا شیعه نیستید؟ گفت شما را در پیشانی نوشته اند شیعه ولی من قلبا شیعه ام. یعنی لزومی ندارد که به فقه شیعه عمل کند تا به او بگویند شیعه، از راه عقل و استدلال، تقریری بر الغدیر نوشته که در جلد سوم آن چاپ شده و من در مقدمه جلد دوم امام علی آورده ام. در آنجا می گوید علامه امینی می خواهد از راه نقل امامت و خلافت بلافصل، امام علی را ثابت کند ولی من از راه عقل ثابت کرده ام. یعنی با تحلیل تاریخ به این نتیجه رسید. کسی که از بیرون نگاه می کند بهتر می تواند ببیند. از بیرون نگریستن البته بدون تعصب و غرض یک امتیازاتی دارد و از درون نگریستن هم امتیازات دیگری دارد.

تفاوت محسوسی بین برداشت های علائلی از واقعه کربلا با گزارش های قدمای شیعه در این خصوص وجود دارد؟

بزرگترین امتیاز علائلی در این است که مسئله کربلا را از راه قبیله گرایی عربی ریشه یابی کرده است. یعنی مسائلی که در عربستان ریشه داشته و قضایایی را که در آن چارچوب اتفاق افتاده، بدون توجه به مسئله قبیله گرایی نمی شود بررسی کرد. ایشان برگشته به اول تاریخ و قبیله ها. بعد به تدریج آمده به کربلا و انگیزه های یزید ، معاویه و امام حسین را ریشه یابی کرده است.

نکته دیگر درباره کتاب مورد بحث، نوع تحلیل نویسنده از واقعه کربلا و دلایل وقوع این حادثه است. علائلی از یک سری مباحث و مسائل جدید و حتی واژه هایی که فرآوردة دنیای مدرن است همچون حزب گرایی در تحلیلش استفاده کرده است. در بحث، ابتدا به این تاکید می کند که حزب گرایی به مجتمع نوزای عرب مثل زالو چسبیده است. اساسا ایا استفاده از یک سری مسائل جدید که ریشه در تاریخ ندارد، در تحلیل های تاریخی مثل نهضت امام حسین(ع)، می تواند یک روش علمی و استدلالی قوی باشد یا بیشتر سلیقه ای است؟ چگونه می توان مفهوم جدید حزب را با تحلیل های تاریخی مطابقت داد؟

تاریخ نگاران یا در خدمت پادشاهان بودند و تاریخ را تحریف کرده اند یا تعصب دینی داشته اند و دروغی را که گفته اند، چون آن را در راستای دین و مذهب شان می دانستند روا می شمردند. کتاب تاریخی خارج از این حالت بسیار کم است. مثلا در ایران دکتر زرین کوب می گوید تنها تاریخ بی نقاب و بی دروغ ما، تاریخ بیهقی است که از آن هم فقط تاریخ دوران سلطان مسعود آمده است. تاریخ تحلیلی، ریشه یابی کردن چرایی ها و چگونگی ها و بررسی این مسائل است. این را می شود به زبان های مختلف گفت. اگر لباس نویی بر این بپوشانیم، امروز که می خواهد مسائل صدر اسلام را بررسی کند، اگر در قالب حزب بیان کند برای مخاطب امروزی بیشتر قابل فهم است تا این که بگوید دار و دستة ابوذر، دار و دستة بنی امیه و…. ایشان اصطلاحی که در قرآن است مثل حزب الله و حزب الشیطان را آورده…

شاید این واژگان برای مخاطب آشنا باشد، اما اینها معانی دیگری نیز در ذهن مخاطب امروزی تداعی می کند.

امروز بحث دموکراسی بسیار مورد اختلاف است. بعضی می گویند دموکراسی در اسلام وجود ندارد، برخی می گویند اسمش را مردم سالاری دینی بگذاریم. این یک مفهوم بوده که در یونان یک معنای خاص داشته است و امروز در غرب یک معنای دیگر دارد. دموکراسی آمریکا و کشورهای دیگر، مثل انگلیس خیلی تفاوت دارد، اما همه می گویند ما دموکراسی داریم. در شرق، در هندوستان اصلا دموکراسی ریشه دوانده است و در تاریخ هند در کنار آن سلطنت ها که مردم برده امپراتور بودند، در کنارش دموکراسی هم داریم. اما وقتی می گوییم دموکراسی مسئله را بهتر درک می کنیم تا این که یک اصطلاح مربوط به هزار سال پیش که مفهومی دیگر داشته را استفاده کنیم. مثالی می گویم. در نهج البلاغه از امیرالمومنین(ع) آمده که نامه ای می نویسد به معاویه و می گوید اگر مهاجر و انصار کسی را به عنوان امام تعیین کردند رضای خدا در آن است. این را در جواب روزنامة شرق نوشتم. مهاجران و انصار یک نسل بیشتر نیستند. منظور امام این نیست که امام را همیشه باید آن مهاجر و انصار تعیین کنند. مهاجر و انصار در آن زمان نقش خبرگان را داشتند، وارد به مسائل بودند، مؤمن بودند و می دانستند مسئلة فلسفه خلافت چیست. می گوید این ها وقتی کسی را به عنوان امام تعیین کردند، دیگر این مربوط به مردم است و امام یعنی رهبر اجتماعی و وقتی مردم تعیین کردند، رضای خدا در آن است. بنابراین مهاجر و انصار را امروز می توانیم بگوییم پارلمان و یا دو مجلس خبرگان و مجلس عمومی یا کنگره. یعنی این اصطلاحات هم تاریخی هستند و هم برون مرزی. نمی توانیم بگوییم حزب در غرب یک معنی خاص دارد و در صدر اسلام باید بگوییم حزب علی و حزب بنی امیه، این مفهوم را نمی رساند. در واقع آنها دار و دسته ای را تعیین کرده بودند با یک گرایش خاص و فعالیت هایی داشتند در همان چارچوب.

در مورد نظریه محوری علائلی بیشتر توضیح دهید. با توجه به تحلیل های مختلفی که در مورد نهضت امام حسین(ع) شده، علائلی ریشه نهضت را در کجا می بیند و به عنوان مورخ چه رویکردی به این ماجرا دارد؟

علائلی معتقد است که تاریخ یک موجود جاندار است. او معتقد است خود تاریخ به شکل تحلیلی می تواند روشنگر حوادثی باشد که اتفاق افتاده است، ولی به شرطی که ما بتوانیم همه جنبه ها را در نظر بگیریم و همه این ها را به عنوان عناصر مرتبط با یکدیگر تجزیه و تحلیل کنیم. لذا ایشان از مسائل قبیله ای که در عربستان ریشه دار است و همیشه وجود داشته و از اختلافاتی که میان قبایل مختلف بنی امیه و بنی هاشم و… بوده، شروع کرده و سابقه و محل زیست شان را آورده و اشاره کرده این مسائل چه اندازه در روحیه و اعتقادات شان تاثیر داشته است. حتی می گوید در قبیله نهاد سیاسی وجود ندارد و هرچه هست شیخ قبیله است و همه چیز را در وی می بینند و از این جهت است که از وی اطاعت می کنند و او را می پرستند و فرمانش را می برند. او را حافظ خود می دانند. مسئلة ثار هم برخاسته از این طرز تفکر قبیله است. یکی از این ها فرد دیگری را می کشته است، ولی آنها قاتل را مسئول نمی دانند، بلکه تمام افراد قبیله قاتل را کشنده می دانند و تمام افراد قبیلة مقتول خود را صاحب خون می دانند و هرجا شخصی از قبیلة مقابل را می بینند، به تلافی آن فرد قبیله او را می کشند؛ از این جهت این دور تسلسل ادامه داشته است. می گوید این حادثه عاشورا یک حادثه مربوط به سال ۶۱ یا قبیله بنی هاشم و بنی امیه نبوده و بلکه ریشه در تاریخ عرب دارد و باید مسئله را در آن چارچوب بررسی کنیم تا به یک نتیجه برسیم.

آن نوع نگاه علائلی که فرمودید تاریخ را به عنوان یک موجود زنده در نظر می گیرد، فکر می کنید این روش تحلیل تاریخی تا چه میزان می تواند تاریخ را توجیه کند؟

به نظر من روش درست و منحصر همین است. الان روایات فراوان از شیعه و سنی نقل می کنند و بعضی اصلا در تاریخ وجود نداشته است. مقتل ابی مخنف (که شیعه به آن معنا هم نبوده) اصلا در آن تاریخ نبوده و آن را از تاریخ طبری استخراج کرده است. لذا تنها راه تجزیه و تحلیل تاریخ پذیرفتن تاریخ به عنوان یک پدیدة زنده است.

به رغم انتقادهایی که علائلی به روش اخباری گری دارد، روش زنده انگاری تاریخ نمی تواند دست آویزی برای توجیه و تفسیر مسائل باشد. مثلا در جایی از کتاب آمده که جنبش و قیام امام(ع) گویای آهنگی نیرومند، فراگیر و اقدام مهمی است؛ هر چند که حکومت مستبد باشد. ما با همین نگاه می توانیم قیام نکردن خیلی از ائمه را طور دیگری توجیه کنیم.

او شرایط زمان خودش را می گوید. می گوید در زمان خودش این قیام یک حادثه بسیار مهم است. تحلیلی که خود ما هم داریم این است که امام حسن نمی توانست قیام کند چون قضیه لوث می شد، امام سجاد نمی توانست قیام کند، چون کشته می شد، بدون این که صدایش به جایی برسد. لذا دعا را وسیله قرار می دهد که سخنانش جواب بسیاری از مسائل فلسفی روز است. امام حسین در شرایطی بود که نمی توانست آشتی کند. نمی توانست ساکت بنشیند و قیامش را هم می داند که محکوم به شکست است، اما همین قیام محکوم به شکست هرچند که حاکم خونخوار باشد و برای حفظ حکومت خود رحمی نداشته باشد، باعث تزلزل آن حکومت می شود و بر خلاف نظر و برنامه ریزی خودشان باعث از میان رفتن شان می شود. این را جز با تحلیل نمی توان گفت؛ نه روایت و نقلی هست و نه چیز دیگر.

معمولا در مورد تحلیل ریشه های نهضت و دلایل شکل گیری قیام عاشورا دلایل مختلفی مطرح می شود. علائلی از تعصبات تاریخی اعراب شروع می کند. بعضی از سقیفه شروع می کنند. گروهی نیز قضیه را آن قدر هم پیچیده نمی بینند و معتقدند با شهادت امام علی و امام حسن این مسئله شروع می شود تا به قیام منتهی می شود. چه قیاس علمی و تاریخی وجود دارد که بین تحلیل های مختلف در مورد دلایل به وجود آمدن قیام بتوانیم نظر صائب تری ارائه کنیم. چون هرکس می گوید نظری که به آن رسیده، صائب تر و درست تر است.

این به روایات نقلی برمی گردد. علائلی در ضمن تحلیل هایش از معاویه سخنانی نقل می کند و بعد محیط تربیتی یزید و شخصیت او را تجزیه و تحلیل می کند و می گوید مادر یزید از بنی کلب بود که در بادیه های شام زندگی می کردند. وقتی اسلام به آنجا رفت، تحت سلطة رومیان بودند. اینها غالبا اسلام نیاوردند. سوریه به تصرف مسلمانان درآمد و این قبایل مخصوصا بنی کلب مسیحی ماندند و چون مسلمانان به آنجا حمله کرده بودند، اینها کینه ای از اسلام به دل داشتند. معاویه زنی از این قبیله گرفت و یزید را از کودکی به بادیه فرستاد تا در بادیه در کنار دایی هایش پرورش یابد و آنان کینة اسلام را در دل او کاشتند، نه امام حسین(ع). یزید از معاویه تعلیم گرفته بود که برای رسیدن به حکومت چه باید بکند و از دایی هایش هم کینه اسلام را گرفته بود. یزید کاری به امام حسین نداشت و هرکس دیگری هم بود با آن همان برخورد را می کرد تا اسلام را از میان ببرد.

دلیلش هم این است که وقتی سر امام حسین در مقابلش گذاشته شد، گفت که بنی هاشم با سلطنت بازی کردند وگرنه، نه خبری آمده و نه وحی از آسمان نازل شده است. از این جهت می گویدکه این مسئله را باید برگرداند به همان مسئله قبیله. بعد می گوید قضیه سقیفه هم در همین راستا بوده و قبل از بعثت ریشه گرفته و تبلور عملی اش در کربلا بوده است.

اما علائلی به هیچ وجه به خاطر مذهبی که دارد، سقیفه را کم اهمیت جلوه نمی دهد. زیرا سقیفه را هم نه به صورت مستند تاریخی بلکه به صورت تجزیه و تحلیل تاریخی، به عنوان یک انحراف اصلی در اسلام می داند، اما می گو ید سقیفه اولین پایه نبود. یک نفر مسیحی به نام پاپ لامنس کتابی نوشته به نام «امپراطوری عربی»؛ خیلی هم از معاویه طرفداری کرده است از جهت سیاسی، نه مذهبی؛ در آنجا می گوید که من مدرک تاریخی ندارم، اما بنا به قرائنی، سقیفه یعنی بیعتی که به نفع ابوبکر تمام شد، توطئه ای بود که در زمان حیات پیامبر شکل گرفت. یعنی ابوبکر، عمر و ابوعبیده جراح با هم قرار گذاشته بودند که خلافت را بعد از پیامبر، یکی پس از دیگری به دست بگیرند. دلیلش هم این است که مغیره بن شعبه از کنار سقیفه می گذشت. دعوای انصار و مهاجر را شنید. رفت داخل و دید این سه نفر در آنجا نشسته اند. گفت منتظرید یک جنین بیاید و حکومت کند؟ گفت شما سران مهاجران اینجا نشسته اید و انصار دارند بر سر خلافت پیامبر می جنگند؟ این را که گفت هر سه رفتند به سقیفه و با بحثی که با انصار کردند، گفتند یا با عمر و یا با ابوعبیده بیعت کنید. بالاخره عمر دست ابوبکر را گرفت و گفت من با کسی برای دنیایم بیعت می کنم که پیغمبر آن را برای دینم تعیین کرد.(یعنی دیروز گفت برو نماز بخوان) بعد می گوید وقتی به مسجد آمدند و بیعت کردند، ابوعبیده جراح و عمر در تمام دوران خلافت، معاونان ابوبکر بودند. در زمان فوت ابوبکر گفتند جانشین تو کیست؟ گفت عمرابن خطاب. بعد وقتی عمر شمشیر خورد، گفتند بعد از تو خلیفه کیست، گفت اگر ابوعبیده جراح زنده بود، او را می گفتم، اما چون زنده نیست، یکی از این شش نفر. این قرائن نشان می دهد که این سه با هم قرار گذاشته بودند و چون ابوعبیده جراح مرد، گفت کسی دیگر. لذا سقیفه بسیار هم انحرافی است و علائلی هیچ تعصب سنی گرایی ندارد، اما در عین حال می گوید این آغاز قضیه نبوده است.

سوال پایانی مان نیز در مورد ترجمه کتاب است. مترجمان معمولا از دو شیوه متفاوت برای ترجمه پیروی می کنند. عده ای قائل به وفاداری به اصل متن هستند و برخی هم سعی در رسانیدن محتوا و مفهوم متن مبدا دارند. شما در ترجمه کتاب «برترین هدف در برترین نهاد» از کدام مشی پیروی کردید؟

من یک نکته ای از آقای مرحوم احمد آرام یاد گرفتم که می گفت مترجم باید در موضوع کتابی که ترجمه می کند، متخصص باشد و اگر هم نباشد، باید دارای اطلاعات کامل باشد. مثلا کسی که متخصص در حقوق بود، کتابی در مورد مادام کوری ترجمه کرده بود. ایشان عضو هیأت تحریریه شرکت انتشار بود و بنده مسئول گزارش به هیأت تحریریه. وقتی به ایشان گفتم، گفت قبل از بازبینی بیندازید جلویش. اگر ایشان عرضه داشت در زمینه حقوق کتاب ترجمه می کرد، نه در زمینه فیزیک و شیمی. لذا من چون در زمینه تاریخ اسلام تخصص نداشتم ولی اطلاعاتی از کتب مقتل داشتم، به خودم حق دادم که این کتاب را ترجمه کنم. در همه ترجمه ها سعی می کنم منظور نویسنده را درک کنم و آن منظور را برسانم. اگر اصطلاحی در زبان فارسی نیست، در پاورقی توضیح می دهم. اگر هم معادل فارسی داشته باشد که مشکلی نیست. البته در ترجمه این کتاب مشکلات زیادی داشتم و به افراد مختلف مثل دکتر شهیدی مراجعه می کردم و روی هم رفته به نظر خودم این مسائل حل شد. به ویژه اگر اصطلاحات خاصی آورده شده، خود علائلی در پاورقی آورده است. چون ایشان مخترع بسیاری از لغات است و مفهوم خاصی از لغات ارائه می دهد و می گوید منظور چیست.

علائلی معتقد است که تاریخ یک موجود جاندار است. او معتقد است خود تاریخ به شکل تحلیلی می تواند روشنگر حوادث باشد

علائلی به هیچ وجه به خاطر مذهبی که دارد، سقیفه را کم اهمیت جلوه نمی دهد. زیرا سقیفه را هم نه به صورت مستند تاریخی بلکه به صورت تجزیه و تحلیل تاریخی، به عنوان یک انحراف اصلی در اسلام می داند

/۶۲۶۲

گردآوری شده توسط : وب سایت ای پاتوق

قالب وردپرس پوسته وردپرس پلاگین وردپرس وردپرس سئو وردپرس

اشتراک گذاری مطلب
ایمیل شما آشکار نمی شود

نوشتن دیدگاه

تمام حقوق مادی , معنوی , مطالب و طرح قالب برای این سایت محفوظ است - طراحی شده توسط پارس تمز